Jale İris Gökçe, yeni sergisi Kendilik / Self ile izleyiciyi benliğin katmanlarında sezgisel bir yolculuğa davet ediyor. Çağdaş sanatın özgün, güçlü ve şiirsel sesi, düşünür-sanatçı Gökçe’nin Hermes Art Gallery’de sürmekte olan sergisi yalnızca bir sergi değil; öznenin imkânı üzerine kurulan görsel bir düşünce alanı. Çağdaş sanat bağlamında kendilik kavramının nasıl kurulduğu, dağıldığı ve yeniden bir araya getirildiği sorularını resim aracılığıyla tartışmaya açıyor sanatçı. Sanat tarihinin arkaik sembollerini çağdaş sanatın dinamik formlarıyla birleştirerek izleyiciyi kendilik kavramıyla yüzleştiren bu düşünür-sanatçının her fırça darbesi ve her hamlesi, günümüz dünyasında insanın kaybettiği tinsel bütünlüğün geri kazanılması için adeta.
Sanatçının önceki sergileri de Kendilik / Self’te somutlaşan beyaz ışığın prizmadan geçerek hakikate ulaşma çabasının kronolojik kanıtları gibidir: İris: Sergilerin Bugünü Uzaktır (Ankara, 2013), Angel Rainbow (Selanik, 2017), Kaos (İstanbul, 2019), Pandemi! Sorun Acaba Self’de mi? (2020), Angel Rainbow/Self (2021), Hep Self (2023). Tüm sergileri gibi diğer sanatsal çalışmaları da epistemik, etik ve estetik bir bütünlük taşır. Kendilik / Self sergisiyle Jale İris Gökçe (Angel Rainbow), kadim bilginin kalıcılığıyla birleştirdiği, yeni-sembolist ve ezoterik soyutlamanın hâkim olduğu eserlerinde bizi ruhun gizli haritalarını keşfetmeye çağırıyor.
Serginin açılış tarihinin 14 Şubat olarak seçilmesi bir rastlantı değil, bilinçli bir duruş ve seçim. Gökçe, küresel kapitalist kültürün romantik klişelerine karşı izleyiciyi kadim bilgeliğin, “Gnothi Seauton” veya Yunus Emre’nin “İlim, ilim bilmektir / İlim kendin bilmektir” düsturunun derinliğine davet ediyor. Kadim bilgeliğin bu modern sesi Jale İris Gökçe, sanatın metalaştığı bir çağda onun kutsal ve düşünsel köklerine bir dönüş çağrısı yapıyor. “14 Şubat 2026’da popüler kültüre fenomenolojik bir itiraz bu sergi” diyor zaten kendisi.
Kendilik araştırmacısı Gökçe (Angel Rainbow), bu sergiyle sanatın ontolojik köklerine yaslanarak bir kendilik etiği inşa ediyor. Görünenin arkasındaki hakikati arayan disiplinlerarası yaklaşımıyla, Türk çağdaş sanatında uzun yıllar bilinçli bir sessizlikle özellikle çağdaş sanat teorisi ve estetiği üzerine düşünen, yazan ama bir o kadar da kendini gizleyen sanatçının mütevazı ve dingin dünyasına eşlik edenler, sanat piyasasının gürültülü ve pragmatik yapısıyla karşıtlıklar barındıran bir sergiye tanıklık ediyor.
Eserlerinde kendilik; bireyin iç deneyimi ile evrensel bilinç arasında bir geçiş noktası olarak işlenirken, renk, biçim ve semboller ruh hâlleri ve kimlik parçalarının metaforik dili olarak kullanılıyor. Jale İris Gökçe (Angel Rainbow) ile Kendilik / Self sergisi üzerine bir söyleşi gerçekleştirdik:
Sayın Gökçe, bir arayışın mı, yoksa bir hatırlamanın izleri mi Kendilik / Self?
Aslında bir arayıştan çok, bir durma hâli. Kendiliği aradığımızda çoğu zaman onu daha da uzağa koyuyoruz. Bu sergi, aramayı bırakıp hatırlamaya alan açma ihtiyacından doğdu. Kendilik benim için bulunacak bir şey değil; zaten hep orada olan ama gürültü yüzünden duyamadığımız bir sessizlik. Resimlerimde de bu derin sessizlik sizi çağırabilir, dikkat edin 🙂
Sanat, düşünce ve kendilik ilişkisini nasıl kuruyorsunuz?
Sıklıkla tekrarladığım bir şey var: Sanat, sadece kendini ifade etmenin biçimi değil; aynı zamanda bir düşünme aracı, görsel olanın ötesinde. İnsanın varoluşsal sorularına, kendi kendisiyle kurduğu ilişkiye dokunmak… Bu açıdan Türkiye’de sanat pratiğine katılımım, sadece estetik üretimle sınırlı değil kuşkusuz. Sanat bir sorumluluk, bir çağrı olabilir; düşünmek, sorgulamak ve izleyiciyi didaktik basmakalıplara sıkıştırmadan düşünmeye davet etmek için. Sanatçı sorumluluğunun da bir parçası bu.
Makalelerinizde “kendilik etiği” ve “kendilik bilinci” kavramlarının sürekli vurgulandığını görüyoruz. Bir sanatçının, yapıtından ziyade kendi oluşu üzerine bu denli titizlenmesi günümüz sanat dünyası için sizce ne anlam ifade ediyor?
Bu kavramları sürekli vurguluyorum; çünkü “hakikate giden yolda” bunların bir zorunluluk olduğuna inanıyorum. Kendilik bilinci, bireyin kendi karanlığıyla ve aydınlığıyla kurduğu o tavizsiz dürüstlük anı; ışığın prizmadan geçmeden önceki o saf hâli arama kararlılığı. Kendilik etiği ise bu bilinci bir yaşam pratiğine dönüştürebilme. Sanatçı, önce kendi varoluşunu bir sanat eserine dönüştürmekle yükümlü kanımca. Eğer sanatçı kendi “kendilik etiğini” oluşturamamışsa, ürettiği eser sadece dışsal bir kabuktan ibaret kalır. Ben eserlerimde izleyiciye bitmiş bir ürün değil, bir oluş süreci sunuyorum. Bu saplantılı odaklanma, günümüzün savrulan, parçalanmış ve dış dünyaya bağımlı hale getirilmiş benliklerine karşı bir direniş. Benim için Kendilik / Self meselesi bir tema değil, hayatın ve sanatın tek meşru zemini.
Merleau-Ponty ve Foucault’ya sıkça referans veriyorsunuz. Sanat yapıtını bir “Kendilik Nesnesi” olarak konumlandırmanızın arkasındaki fenomenolojik gerekçe nedir?
Sanat ve sanat yapıtı hakkında sadece Ponty ve Foucault değil, başkaları da var son yıllarda yoğun olarak üzerinde düşündüğüm. Ama çok dağıtmadan kısaca şunu söyleyebilirim: Merleau-Ponty bize dünyanın ancak bedenleşmiş bir bilinçle algılanabileceğini öğretir. Ben de eserlerimi izleyicinin kendi iç dünyasına dokunabileceği birer fenomenolojik araç olarak kurguluyorum. Heinz Kohut’un psikolojide tanımladığı kendilik nesnesi kavramını sanat tarihine taşıyorum. İzleyici esere baktığında sadece bir estetik obje görmez; kendi hakikatiyle karşılaşabileceği, kendilik bütünlüğünü aynalayabilen bir alan bulur. Bu, sanatın sadece seyirlik değil, dönüştürücü bir güç olması gerektiğine dair inancımın sonucu.
Sergilerinizde “Angel Rainbow” imzasını kullanıyorsunuz. Renk tayfı ile “Self” kavramı arasında nasıl bir bağ kuruyorsunuz?
Angel Rainbow benim için bir metafor ve bir bilinç hâli. Işığın parçalanması ve sonra yeniden birleşmesiyle ilgili bir metafor. Fragmented Self sergimde kendiliği yedi renge, yani farklı ruh hâllerine ve kimlik parçalarına ayırmıştım. Ancak bu yeni Self sergimde prizmanın diğer tarafına geçiyorum. Renklerin tek bir beyaz ışıkta toplandığı o öze odaklanıyorum. Kendilik, sadece parçaların toplamı değil; o parçaların kaynağı olan saf enerjidir. Bu sergi renklerin gürültüsünden ışığın sessizliğine geçişi temsil ediyor. Türkiye’deki sanat ortamında bu tür kavramsal ve sembolik araçlarla düşünce üretmek çok da alışılageldik bir yönelim değil. Zaten en büyük sıkıntı da burada. Eskiden sıkça rastladığımız karşılaşmalar çok az ne yazık ki! Bu motivasyonu azaltsa da nihayetinde bir “kendilik araştırmacısının” bununla baş etme pratiği geliştirmiş olabileceği göz ardı edilmem hafife alınmamalı diye düşünürüm.
Kendinizi Türkiye’deki sanat pratiği açısından konumlandırdığınız yer…
Türkiye’de günümüz sanat ortamı hızlı, çoğu zaman pragmatik ve ticarileşmeye odaklı. Benim pratiğim, az önce belirttiğim gibi, sanatın aynı zamanda düşünsel bir alan olduğunu göstermek. Sanatın estetik olduğu kadar eleştirel, yani etik boyutunu da bir araya getirmek.
Yani sadece görsel değil, aynı zamanda kavramsal ve felsefi bir tartışma alanı yaratabilmek.
Sanatçılara, özellikle gelecek kuşaktakilere mesajınız nedir?
“Gelecek kuşaklar?” Çetrefilli soru! Çoğu söyleşilerde söylediğim şeyi aynen buraya da aktarayım:
“Herakleitos’a falan gitmeye gerek yok! Biz kimiz? ‘Yokluktan’ haykıran zavallılar değil miyiz? Şanslıysak yankılandığında sesimiz, birileri bizi duyar. Yoksa ‘Bak, bu deneyimi yaşadım! Ve şu kestirme yolları katederek geldiğim bu uzun hayat yolculuğunda, sakın ha dediklerimden sapma!’ demek, kendini arayan veya aramayan özgür bireyler üzerinde hâkimiyet kurma isteğidir ki bundan her zaman kaçınmışımdır!
Hayat bize uymayabilir çünkü. Bu tür gelecek tahakkümünü gereksiz ve akıldışı bulurum. Dahası bunu kültür-sanatın konfor alanından avaz avaz haykırmak da ayrı bir ironi! Her su kendi yatağını bulup aktığına göre, sanat sadece üretim değil, düşünsel sorumluluktur. İlle de bir tavsiye isteniyorsa, genç sanatçılara söyleyeceğim şey; üretirken sadece görünüşe odaklanmamaları, deneyimlerini toplumsal, felsefi, estetik katmanlarıyla küresel bağlamda bir araya getirirken kendi özgün düşünsel ses ve sorgulama alanlarını koruyabilmeleri. Benim pratiğim bu. Cesaretlendirmek üzerine kurulu. Her ne olursa olsun!”
İzleyicide Kendilik / Self sergisine dair ne kalmalı?
Bir önceki yanıt yine geçerli. Geçici bir alan, bir duraklama, bir sessizlik. Sanat burada bir yargı ya da sonuç sunmuyor; sadece bir çağrı yapıyor: “Kendi yolculuğunuzda durun, görün ve hatırlayın!” En azından bir süre…
By Polaris – Mart 2026
