ÜÇ BÜYÜKLERİN İZİNDE LONDRA
Timur Özkan
Marks, Engels, Lenin…
Sosyalizmin üç büyük ismi.
Üçü de hayatlarının uzunca bir dönemini ülkelerinden ayrı geçirmişler.
Ve farklı zamanlarda da olsa üçü de bir süre Londra’da yaşamışlar.
Marx 65 yıllık yaşamının (kısa süreli ayrılıklar hariç) 34’ünü, Engels 75 yaşının (yine kısa süreli olanlar hariç) 25’ini Londra’da geçirirken Lenin 54 yıllık ömründe Avrupa’da zorunlu göçmen olarak kaldığı 17 yıl süresince iki kez Londra’ya gelerek burada yaşamış.
Aynı dönemde Londra’da yaşayan Marx ve Engels birbirlerini yakından tanımışlar, fikirlerinden etkilenmişler ve Kapital ve Komünist Manifesto gibi ortak eserler üretmişler. Lenin ise ilk kez Marx’ın ölümünden yaklaşık 20 ve Engels’in ölümünden 10 yıl sonra geldiği Londra’da onlarla hiç karşılaşmamış ama elbette o da diğerlerinin fikirlerinden etkilenmiş, açtıkları yoldan devam etmiş.
Ve son tahlilde her üçü de isimlerini dünya siyasi tarihine büyük harflerle yazdırmışlar.
Bu tahlilde Londra’nın nispeten özgür ve demokratik atmosferinin bir etkisi olduğunu söylemek yanlış olmaz herhalde ama yine de böyle iddialı bir analiz yaparak haddimi aşmak istemem.
Öte yanda bu üç büyük ismin hayatları çok yazıldığı için yeniden yazacak değilim.
Keza iyi bilenen siyasi görüşlerini de tekrar etmeyeceğim.
Bu yazıda Marx, Engels ve Lenin’in hayatlarını belirli dönemlerini geçirdikleri Londra’da yaşadıkları yerleri gezeceğiz hep birlikte…
Hangi semtin hangi sokağında oturmuşlar?
Nasıl evlerde yaşamışlar?
Bu evlerin hangileri günümüze kadar gelebilmiş ve halen ne olarak kullanılıyorlar?
Hangileri zamanla yıkılmış, yerine ne yapılmış?
Biraz farklı bir gezi yazısı geliyor yani. Londra hakkında yazılmış binlerce gezi yazısından farkı şu: Londra’nın bilinen turistik yerlerini değil, az bilinen -bilinmeyen demek de mümkün- yerlerini anlatan bir gezi yazısıdır, okuyacağınız…
Son iki gezimde gördüğüm kadarıyla Londra’da ikisi Marx’a, biri Engels’e ve ikisi de Lenin’e ait olmak üzere üç büyüklere ait beş mavi plaka mevcut Londra’da.
Nedir, mavi plaka?
Önce bu yazıda sık sık kullanacağım bu deyime açıklık getireyim.
Daha önceki bazı yazılarımda[1] değinmiştim Londra’nın mavi plaketlerine.
“Burada bir parantez açarak not edeyim; bahsettiğim plaketler seramikten yapılmış ve bizdeki veya başka bazı ülkelerdeki pirinç plaketlere göre çok daha zarif görünüyorlar. 40-50 cm çapında daire şeklinde tasarlanmış bu plaketlerin rengi lacivert ama mavi plaket diye anılıyorlar.”
O zaman bu kadar yazmışım, biraz daha açayım.[2]
Öncelikle Londra’ya özgü bir uygulama bu. Tıpkı kırmızı telefon kulübeleri, çift katlı otobüsler, siyah taksiler gibi…
Londra’da 1000 kadar plaket olduğu yazıyor bazı internet sitelerinde…
İngiliz veya diğer uluslardan, hayatlarının bir döneminde Londra’da yaşamış yazar, şair, ressam, müzisyen vd. sanatçılar, askerler, devlet insanları vb. tarihte iz bırakmış kişilerin yaşadıkları evlere konuluyor bu plaketler.[3]
Bu plaketlerin konulması belirli bir takım kurallara bağlıymış. Örneğin yaşadığı eve plaket konulacak kişinin kendi alanında belirgin bir başarıya sahip olması (Başvuru üzerine bir komisyon karar veriyor), ölümünün üzerinden en az 20 yıl geçmesi, yaşadığı yerin kesin olarak bilinmesi gibi…
Yine bu kurallara göre bir kişi Londra’nın birden çok yerinde yaşamış olsa bile bu yerlerin sadece birinde plaket konulacağına dair bir bilgiye de rastladım.
Genellikle hepsi de mavi plaket olarak anılmakla birlikte bu plaketlerin bazılarının rengi kahverengi. Bir dönem mavilerin yapımı (özel olarak elde yapılıyormuş) pahalı olduğu için kahverengiye geçildiği şeklinde bazı bilgiler mevcutsa da bana pek inandırıcı gelmedi.
En azından bu yazının konusu olan Marx ve Lenin’in iki ayrı evde plaketlerinin bulunması söz konusu kurallara uymuyor. Aynı zamanda konulmuş olması muhtemel Marx’ın plaketlerinin birinin mavi diğerinin kahverengi olması da maliyetler üzerinden yapılan açıklamaya uymuyor.
Zaten konumuz mavi plaketler değil, bu plaketlerin yer aldığı evlerden bazıları ki bu evler geçmişte bir dönem Sosyalizmin üç büyük ismine ev sahipliği yapmışlar.
Bu kadar genel bilgiden sonra başlayalım üç büyüklerin Londra’daki izlerini sürmeye.
Karl Marx 32 Yıl Yaşamış, Mezarı Highgate’de
1818 yılında Almanya’nın güneybatısındaki -o zaman Prusya toprağı olan- Trier’de[4] dünyaya gelen Alman filozof ve siyaset kuramcısı, bilimsel sosyalizmin kurucusu Marx; belirli sürelerle Paris, Brüksel ve Köln’de yaşadıktan sonra 1849’da sürgün olarak gittiği Londra’da hayatının sonuna kadar yaşamış.
Londra’da Karl Marks’ın yaşadığı bilinen iki ev mevcut. 1851-56 yılları arasında yaşadığı; Soho’da “28 Dean St” adresinde yer alan ilk evinin üzerindeki mavi plakette “Karl Marx 1818-1883 burada yaşadı 1851-1856” yazıyor. Burası Marx’ın Kapital’i yazmaya başladığı yer olarak biliniyor.
Marx’ın 1875-83 yılları arasında yaşadığı Londra’nın Belsize Park semtindeki diğer ev “101 Maitlend Park Rd” adresinde. Üzerindeki kahverengi plakette “Karl Marx 1818-1883 Filozof Bu yerdeki bir evde yaşadı ve öldü 1875-1883” yazıyor. Bu ifadeden anlıyoruz ki Marx’ın yaşadığı esas ev zamanla yıkılmış yerine bugünkü dört katlı bina inşa edilmiş. Belki de bu nedenle (halen mevcut bina özgün ev olmadığı için) buradaki plaketin rengi kahverengidir diyeceğim ama bu da olmuyor. Biraz sonra bahsedeceğim üzere Lenin’in ilk evi de zamanla yıkılmış olup o yerde yapılan binaya asılmış plaketin rengi mavi.
1883 yılında, Londra’da dünyaya veda eden Marx’ın mezarı Londra’nın ünlüler mezarlığı Highgate’de. Mezarlığın doğu bölümündeki mezarın üzerinde Marx’ın görkemli bir büstü bulunan bir anıt mevcut. Anıtın kaidesinde “Tüm dünyanın işçileri birleşin” şeklindeki ünlü vecizesi yazıyor.
Mezarlığın broşürünü dikkatle incelediğimde Marx’ın orijinal mezar yerinin burası olmadığını, orijinal mezar olarak biraz daha içeride bir başka mezarın gösterildiğini -şaşkınlıkla- öğreniyorum. Broşürdeki krokiye göre bulduğum orijinal mezar yerinin üzerinde herhangi bir yazı yok.
Friedrich Engels’in Evi Chalk Farm’da
1820 yılında Almanya’nın kuzeybatısındaki eski adı Barmen olan Wuppertal’da[5] dünyaya gelen Alman filozof ve siyaset kuramcısı Friedrich Engels; Paris’te tanıştığı, Brüksel’de ve Köln’de birlikte çalıştıkları Marx’ın davetiyle 1870 yılında Londra’ya yerleşmiş.
Engels’in Londra’da 1870-94 yılları arasında yaşadığı Chalk Farm’da “122 Regent Park Rd” adresindeki ev Marx’ın evine oldukça yakın. Üzerindeki mavi plakette “Friedrich Engels 1820-1895 Politik Filozof burada yaşadı 1870-1894” yazıyor. Burada yaşadığı dönemde Marx’la çok yakın siyasi çalışmalar yapan Engels; Marx’ın sağlığında ancak birinci cildini tamamlayabildiği Kapital’e devam ederek, kendisinin ölümünden sonra 1893’te ikinci, 1894’te ise üçüncü cildini yayınlamış.
1895 yılında, Londra’da bir otel odasında çalışırken tek başına dünyaya veda eden Engels’in -öldükten sonra yakılmasını ve küllerinin denize serpilmesini vasiyet ettiği için- bir mezarı yok.
Vladimir İlyiç Ulyanov (Lenin) İki Kez Gelmiş
Sosyalizmin kuramcıları olarak tarihe geçen Marx ve Engels’ten başka uygulamacısı olarak tarihe geçen, Sovyetler Birliği’nin kurucusu Lenin’in de yolu Londra’dan geçmiş.
1870 yılında Rusya’nın güneybatısındaki eski adı Simbirsk olan ve daha sonra Lenin’in adı verilen Ulyanovsk’da[6] dünyaya gelen Lenin; 1895’te aldığı hapis ve sürgün cezasını tamamladıktan sonra 1900 yılında Avrupa’ya geçmiş. 1902’de ünlü kitabı Ne Yapmalı’yı yayınlamış. 1917 Ekim Devrimine kadar yurt dışında kalan, bu dönemde aralarında Londra’nın da bulunduğu çeşitli Avrupa kentlerinde yaşayan Lenin; ülkesine ancak 1917 yılında dönebilmiş; Zürih, Berlin, Stockholm, Tornio (Finlandiya) üzerinden gerçekleştirdiği tarihi “mühürlü tren” yolculuğuyla…
Lenin -öğrenebildiğim kadarıyla- 1905 ve 1908 yıllarında olmak üzere iki kez gelmiş Londra’ya. 1905 yılında kaldığı King Cross’ta “16 Percy Circus” adresindeki beş katlı binanın üzerindeki mavi plakette “Vladimir Ilyich Ulyanov LENIN 1870-1924 S.S.C.B.’nin kurucusu 1905’te, bu alanda bulunan 16 Percy Circus adresinde konakladı” yazıyor. Bu ifadeden de anlaşılacağı üzere (Marx’ın ikinci evi gibi) Lenin’in yaşadığı ev de yıkılmış, yerine bugünkü bina yapılmış.
Lenin’in 1908’de kaldığı, Russel Sq yakınında “22 Tavistock Pl” adresinde yer alan dört katlı binanın üzerindeki mavi plakette ise “Vladimir Ilyich LENIN 1870-1924 S.S.C.B.’nin kurucusu 1908’de burada yaşadı” yazıyor.
1924 yılında, Moskova’ya bağlı Gorki Leniskiye’de dünyaya veda eden Lenin’in tahnit edilmiş vaziyette korunan bedeni; Moskova’nın ünlü Kızıl Meydan’ında bulunan mozolesinde haftanın belirli gün ve saatlerinde ziyaret edilebiliyor.
Londra’da, sosyalizmin üç büyük isminin adını yaşatan mekânlara yaptığımız gezimiz burada sona eriyor.
Yolu Londra’n düşen sosyalist gezginlerin bilgisine sunulur…
[1] Dünyanın Edebiyat Coğrafyasında Seyahat Kitapyurdu-2025
[2] Daha ayrıntılı bilgi için: The London Blue Plaque Guide. (Yazan: Nick Rennison) History Press-2025
[3] Bizden de varmış; Londra’nın Marylebone semtinde, “1 Bryanston Sq” adresindeki (Hyde Park’ın Marble Arch köşesine çok yakın) eski Osmanlı Büyükelçiliği binasına burada büyükelçi olarak görev yapan -Tanzimat’ın Mimarı- Mustafa Reşid Paşa’nın anısına bir plaket konulmuş. Üzerinde “Mustafa Reşid Paşa 1800-1858 Türk devlet adamı ve reformcu 1839 yılında büyükelçi olarak burada yaşadı.” diye yazmışlar.
[4] Marx’ın doğduğu “Brückenstrabe 10.” adresindeki üç katlı bina müze haline getirilmiş. Beyaz duvarları, yeşil panjurlarıyla hemen dikkat çeken Karl Marx Haus Museum’da; Marx’a ait çeşitli belgeler, mektuplar, özel eşyalar vb. görülebilir. Müzenin ön cephesinde yer alan ve üzerinde Marx’ın profil resmi bulunan siyah mermer plakette “Karl Marx 5 Mayıs 1988’de bu evde doğdu.” yazıyor.
[5] Engels’in büyüdüğü “Engelsstrabe, 10” adresindeki aile binası (babası burada doğmuş, Engels’in doğduğu 100 metre kadar yakındaki ev II. Dünya Savaşı’nda yıkılmış!) Endüstriyel Kültür Müzesi olarak düzenlenmiş. Engels Haus olarak anılan dört katlı müze; dönemin endüstrisi ve çalışma yaşamı ile ünlü düşünürün hayatı ve çalışmalarına ait kalıcı sergilere ev sahipliği yapıyor.
[6] Ulyanovsk’da Lenin adına büyük bir anı kompleksi yapılmış. “Ploşad Lenina, 1” adresinde bulunan ve içinde konferans ve eğitim salonları gibi kültürel mekânların da yer aldığı Lenin Anı Müzesi’nin iç avlusundaki iki ve hemen yanındaki bir tarihi bina ise olduğu gibi korunmuş.
Avludaki binalardan biri Lenin’in 1870’de doğduğu, diğeri ise 1871-75 yılları arasında yaşadığı evler. Her ikisi de iki katlı bu evlerden Lenin’in doğduğu ev ben oradayken kapalıydı. Halk Sanatları Müzesi olarak kullanılan diğer binanın üzerindeki plakette “Bu evde 1870-1871 yılları arası Ulyanov Ailesi yaşadı, 4/16 Kasım 1871’de Vladimir İlyiç’in kız kardeşi Olga İlyiçna doğdu” yazıyor.
Lenin Müze Evi olarak düzenlenmiş olan yan taraftaki binanın üzerindeki plakette ise “Bu evde 1871-1875 yılları arası Ulyanov Ailesi yaşadı, 4/16 Ağustos 1874’te Vladimir İlyiç’in kardeşi Dimitri İliç doğdu” yazıyor.
Bunlardan başka Lenin’in yaşadığı bir diğer tarihi ev ise Lenin Caddesi üzerinde “Ul. Lenina, 68-70” adresinde bulunuyor ve o da müze olarak düzenlenmiş. Üzerindeki plakette Lenin’in profil resmi ve “Burada 1878-1887 yılları arası Ulyanov-Lenin yaşadı” yazısı yer alıyor.
Lenin’in 1908’de kaldığı, Russel Sq yakınında “22 Tavistock Pl” adresinde yer alan dört katlı binanın üzerindeki mavi plakette ise “Vladimir Ilyich LENIN 1870-1924 S.S.C.B.’nin kurucusu 1908’de burada yaşadı” yazıyor.
1924 yılında, Moskova’ya bağlı Gorki Leniskiye’de dünyaya veda eden Lenin’in tahnit edilmiş vaziyette korunan bedeni; Moskova’nın ünlü Kızıl Meydan’ında bulunan mozolesinde haftanın belirli gün ve saatlerinde ziyaret edilebiliyor.
Londra’da, sosyalizmin üç büyük isminin adını yaşatan mekânlara yaptığımız gezimiz burada sona eriyor.
Yolu Londra’ya düşen sosyalist gezginlerin bilgisine sunulur…
